Umumta’lim maktablarida geografiya fani 7 – sinfdan boshlanib, darslikdagi amaliy mashg‘ulotlar bilan bog‘liq dastlabki mavzu bu – masshtab.
Yer sirtidagi ikkita nuqta orasidagi haqiqiy masofani planda (rejada), xaritada yoki globusda qancha marta kichraytirilib tasvirlanganligini ko‘rsatuvchi kasr songa — masshtab deyiladi.
Masshtab uch xil bo‘ladi: sonli masshtab, nomli masshtab va chiziqli masshtab.
1: 100 000 ………………. sonli masshtab
1 sm da 1km …………. nomli masshtab
Masshtabdagi 1 raqami xarita, globus yoki plandagi istalgan 1 sm masofani bildiradi. Masshtabdagi 1000000 soni xarita, globus yoki plandagi istalgan 1 sm masofaning hayotda qancha masofaga tengligini bildiradi. Masshtabda eng muhim narsa sonli masshtabni nomli masshtabga, nomli masshtabni sonli masshtabga aylantirishdir.
Sonli masshtabni nomli masshtabga aylantirish
Agar sonli masshtabda nollar soni 5 ta va undan ortiq bo‘lsa orqadagi 5 ta nol o‘chiriladi va nomli masshtab kilometrda beriladi.
Masalan: 1:1000000 ko‘rinishdagi sonli masshtabni nomli masshtabga aylantiramiz.
1:1000000 = 1sm da 10 km bo‘ladi.
Nega 5 ta nol o‘chiriladi ?
Sabab !
1 m = 100 sm 10 m = 1000 sm
100 m = 10000 sm 1000 m =100000 sm 1000 m = 1 km
1-masala.
Bizga berilgan xaritada A va B nuqtalar orasidagi masofa 5 sm ga teng bo‘lsa, ushbu shaharlar orasidagi masofa hayotda qancha masofani tashkil qiladi ?
Xarita masshtabi 1:10000000
Ishlanishi:
Dastlab xarita masshtabini ixchamlashtirib olamiz, ya’ni sm ni km ga o‘tkazamiz. Buning uchun masshtabdagi 5 ta nolni o‘chiramiz.
1:10000000 yani 1 sm da 100 km ni tashkil qiladi.
Endi proporsiya tuzamiz :
1 sm = 100 km
5 sm = X
10000000 x 5 =50000000
A va B shaharlar orasidagi masofa hayotda 500 km ga teng ekan.
